به بهانه فيلم "آفسايد" جعفر پناهي

وقتي نمي توان بازي کرد

تدوين نهايي فيلم "آفسايد ، تازه ترين ساخته جعفر پناهي، بار ديگر مساله ممنوعيت حضور زنان در استاديوم هاي ورزشي را، به بحث روز جامعه تبديل کرد. ممنوعيتي که تنها بخشي از مجموعه محدوديت هاي زنان ايران به شمار مي رود.

پناهي که پيش از اين فيلم هاي بادکنک سفيد، آينه، دايره و طلاي سرخ را کارگرداني کرده است، امسال، در صورت کسب مجوز، با فيلم 90 دقيقه اي "افسايد" در بيست و چهارمين جشنواره فيلم فجر در تهران شرکت مي کند. فيلمنامه اين فيلم را جعفر پناهي با همکاري شادمهر راستين نوشته و محمود کلاري، نظام کيايي و رضا دلپاک او را در ساخت فيلم همراهي کرده اند.

"آفسايد" داستان دختران جواني است که به خاطر ممنوعيت حضور زنان در ورزشگاه هاي کشورتصميم مي گيرند با لباس پسرانه درورزشگاه آزادي حضور پيدا کنند و تماشاگر بازي فوتبال بين تيم ملي ايران و بحرين باشند.

يادآوري يک حق

درست در نخستين لحظات پس ازپايان بازي سرنوشت ساز و به ياد ماندني تيم ملي فوتبال ايران در مقابل استراليا در مسابقات مقدماتي جام جهاني 1998، موج شادماني سرتاسر ايران را فراگرفت و خيابان هاي شهرهاي مختلف کشور شاهد شادماني و پايکوبي ميليون ها زن و مرد شد. شايد هيچ کدام از مسوولان کشور تا آن لحظه حضور اين همه زن ودختر علاقه مند به شادماني و ورزش فوتبال را در کشور احساس نکرده بودند و به روايتي حتي غافلگير شدند.

هر چند پس ازپيروزي سيد محمد خاتمي در انتخابات رياست جمهوري در سال 1376 نيز خيابان هاي شمال تهران و چند شهر بزرگ ايران نمونه اي کوچک از اين شادماني را شاهد بود، اما حضور ميليوني زنان ايراني در کنار مردان اين بار راوي حکايت هاي بسياري بود. شايد از همين زمان بود که فکر حضور در استاديوم هاي ورزشي و حتي حضور جدي تر در عرصه هاي ورزشي، به سرعت تبديل به يکي از خواسته هاي زنان شد. البته شرايط سياسي سال هاي نخست دهه هشتاد نيز که مانعي براي حضور ابتدايي زنان در جامعه ايجاد نمي کرد، در پا گرفتن اين تفکر در ميان زنان ايراني بسيار موثر بود. حضور برخي سياستمداران زن در مجلس شوراي اسلامي و همچنين مديريت برخي از زنان بر دستگاه هاي دولتي هم عامل موثر ديگري بود. ضمن آنکه در نخستين سال هاي طرح مساله حضور زنان در ورزشگاه ها، برخي از چهره هاي سياسي نيز به حمايت از اين خواسته زنان ايراني برخاستند.

شروع دعواي هميشگي

حجت الاسلام مجيد انصاري، نماينده مردم تهران در مجلس ششم يکي از کساني بود که با اشتباه خواندن ممنوعيت حضور زنان در عرصه ورزش و ورزشگاهها به حمايت از اين خواسته زنان پرداخت: "مگر بين تعزيه و ورزش چه تفاوتي است که زن و مرد از قديم در کنار يکديگر به تماشاي تعزيه خواني مي نشينند ولي اکنون نمي توانند در ورزشگاهها چنين کنند؟ براي خود من که جاي سئوال دارد. ما در جهاني زندگي مي کنيم که تمام اتفاقات آن به هم پيوسته است. بايد خودمان را با شرايط زندگي در اين جهان وقف بدهيم. نمي توان در جزيره اي جدا از ساير جوامع بين المللي زندگي کرد. ورزش در سلامتي و تندرستي جامعه و زنان نقش مثبتي دارد. آمار نشان مي دهد زنان جامعه ما دچار پيري زودرس مي شوند و داروي اين درد تنها ورزش است".

به دنبال طرح اين مطالب، آن هم از جانب يک روحاني، افراد ديگري نيز به ميدان آمدند. فاطمه راکعي، نماينده مجلس ششم از اين جمله بود. او پس ازبرگزاري مسابقه تيم ملي ايران و آلمان، ممنوعيت‌ حضور فعال ‌زنان ايراني‌ درمحافل‌ ورزشي‌ را نوعي‌ "بي‌احترامي‌، دهن‌كجي‌ وعدم‌ اعتماد" به‌ اين‌ نسل‌ پرشور عنوان‌ كرد و در اين باره گفت: "در مسابقه‌ اخير زنان آلماني‌ مقيم‌ ايران‌ مي‌توانستند حضورداشته‌ باشند، در حالي‌ كه‌ اگر حضور زنان درجامعه‌ ورزشي‌ اشكال‌ دارد، ديگر ايراني‌ و غير ايراني‌ معني‌ ندارد. از اين‌ نوع‌ رفتار، عدم‌ اعتماد به‌ زنان ايراني‌ و دهن‌كجي‌ به‌ اين‌ قشر برداشت‌ مي‌شود. مسوولان‌ بايد درارتباط‌ با فرهنگ‌ اصيل‌ ديني‌ و ايراني‌ براي‌ ارايه‌ به‌ نسل‌ جوان‌ بطور عميق‌ و جدي‌ كار كنند، نه‌ اينكه‌ به‌ اين‌ صورت‌ زنان ما را از حق‌ مسلم‌شان‌ منع‌ كنند زيرا درصورت‌ ادامه‌ پيدا كردن‌ چنين‌ برخوردهايي‌ قطعا جامعه‌ نيزواكنش‌ خود را نشان‌ خواهد داد."

و شايد درست به دليل همين اظهار نظرها، مخالفين حضور زنان ، کوشيدند اين خواست را در نطفه خفه کنند. و طبق معمول روزنامه هاي کيهان و جمهوري اسلامي با انتشار مقالات وگفتگوهايي با برخي از چهره هاي سرشناس انقلاب، وارد عرصه مقابله شدند. روزنامه کيهان در گزارشي با" ناپسند "خواندن اين خواسته زنان ايراني نوشت:": به هيچ حركت و اقدام مشكوكي كه سلامت ورزشگاهها را مورد تهديد قرار خواهد داد، نبايد اجازه ورود و ظهور داده شود. قهرماني و كسب مدال براي كشور، مساله پراهميتي است، اما نبايد به اين بهانه از هر شيوه ناصوابي بهره برد. حضور دختران و بانوان در ورزشگاهها به عنوان تماشاچي علاوه بر تغييرات فرهنگي و تقليد غيرخردمندانه و تاثيرپذيري از سايرين، هيچ دستاوردي در موفقيت هاي مورد ادعا در بر نخواهد داشت."

تماشاگر به جاي بازيگر

در جدال نمايندگان جناح هاي سياسي، باز هم اين زنان بودند که از خواسته هاي خود محروم شدند. تعطيلي ليگ فوتبال زنان، عملي نشدن طرح کشتي زنان، شکست طرح حضور زنان در رشته هاي مختلف ورزشي، ناکامي هاي زنان ورزشکار حاضر در المپيک و... يکي پس از ديگري نشان از نبود عزمي جدي براي توجه به ورزش زنان، داشت. دلسردي و افسردگي به حدي رسيد که کم کم سخن از حضور در عرصه هاي ورزشي، تا حد تماشاگر بودن فرو کشيد. خواستي که با نزديک تر شدن زمان برگزاري مسابقات مقدماتي جام جهاني 2006 آلمان، ابعاد گسترده تري يافت. در اين حال بود که انتشار اخباري مبني بر حضور برخي از دختران ايراني با لباس هاي مردانه در ورزشگاه آزادي، توجه بسياري را جلب کرد. اين مساله نشانگر آن بود که دختران ايراني عليرغم فشارهاي موجود، براي رسيدن به خواسته هاي خود، ممکن است دست به هرکاري بزنند. شايد زخمي شدن دختر نوجواني در حادثه ورزشگاه آزادي که به همراه برادر، پدر و عموي خود به ورزشگاه آزادي رفته بود، براي مسوولان حامل اين پيام بود.

پس از اين حادثه تاسف برانگيز و پيش از بازي تيم هاي فوتبال ايران و بحرين، گروهي از زنان فعال ايراني در عرصه هاي مختلف با انتشار نامه سرگشاده اي به استاندار تهران، به طور جدي خواستار حضور زنان در ورزشگاه آزادي و محل بازي تيم ملي فوتبال شدند. در قسمتي از اين نامه آمده بود: "سال‌هاست زنان ايراني به بهانه فقدان امنيت در ‏ورزشگاه‌ها از حق ساده و طبيعي حضور در استاديوم‌هاي ورزشي و يك فرصت مسلم براي ‏گذران اوقات فراغت خود محروم شده‌اند. زنان ايراني چند باري است كه در رقابت‌هاي ‏حساس ملي براي تشويق تيم ملي كشور به استاديوم مي‌روند اما مأموران انتظامي مانع از ‏نشستن شان بر روي صندلي‌هاي استاديوم مي‌شوند. ما معتقديم هيچ چيزي نمي تواند توجيه ‏کننده مسئوليت ناپذيري متصديان امر باشد چرا که وظيفه حفظ امنيت و حرمت شهروندان ‏ايراني در هر گوشه ايران بر عهده پليس و نيروهاي انتظامي است."

همزمان بسياري از زنان و دختران ايراني علاقمند به ورزش فوتبال نيز در روز مسابقه ايران و بحرين در 18 خردادماه امسال پشت درهاي بسته ورزشگاه آزادي تجمع کردند و خواستار ورود به ورزشگاه شدند. اين حرکت باعث شد که مسوولان مربوطه، براي نخستين بار پس از پيروزي انقلاب اسلامي، مجوز حضور زنان تماشاگر را دريک مسابقه ملي مردانه صادر کنند. اين نخستين گام براي حضور زنان در عرصه ورزش و ورزشگاهها نبود، اما بدون شک نقطه قوت و امتيازي بود که در تاريخ مبارزات زنان ايراني ثبت خواهد شد. هر چند بسياري معتقد بودند که با توجه به نزديکي زمان برگزاري انتخابات رياست جمهوري، اين مجوز قابل اعتماد و اعتنا نيست.

بهر روي اولين حضور زنان ايراني در ورزشگاه آزادي ـ هرچند با تعداد بسيار اندک ـ بازتاب هاي بسياري در رسانه هاي مختلف جهان پيدا کرد و مي رفت که به نتايج بهتري هم دست يابد تا اينکه... پيروزي محمود احمدي نژاد، پنبه هاي بسياري را رشته کرد، و حالا صحبت از جدايي زنان و مردان در عرصه هاي ديگر نيز هست.

بدون شک فيلم "آفسايد" ، تازه ترين ساخته جعفر پناهي مي تواند شروع دوباره اي براي طرح مباحث مربوط به محدوديت هاي زنان ايراني باشد. بحث هايي که شايد با ندادن مجوز به فيلم به مسيرهاي ديگري برود، اما به هر حال، صورت مساله ها را با ندادن مجوز نمي توان پاک کرد.