آینده اسلام

انتظار شاید بیهوده رفرم

اول آوریل 2006

به نظر بعضی از ناظران اسلام در آستانه یک رفرم تعیین کننده قرار دارد: در اسلام نیز انتظار رنسانسی شبیه آنچه که کلیساهای مسیحی را برای آینده آماده کرد، می رود. برای عده زیادی از خود مسلمانان هم امکان تحول در اسلام مهم شده است. سکونی که طبق گزارش رسیده به سازمان ملل در تعلیم و تربیت جهان عرب مشاهده می شود، رژيم ملایان در ایران و حکومت خاندان سلطنتی در عربستان که  دو تجسم آلترناتیوهای مختلف عصر حجر اسلامند برای بسیاری از مسلمانان، جذاب و آینده نگرانه نیست.

امروز به تعداد علما پاسخ های متفاوت به مسائل اسلام در رابطه با آینده وجود دارد. کتایون امیرپور و لودویگ عمان از اندونزی تا مراکش و میان مهاجرین مسلمان به اروپا نظر خواهی کرده اند. نظرات به مقوله های متفاوتی مانند برخورد شخصی عالم دینی، تفسیر قران یا تجربه روزمره با قوانین شریعت مربوط میشود و با سوال هائی در مورد نظر اسلام در زمینه دموکراسی و حقوق بشر همراه است.

یک نمونه از اختلافاتی که در این نظرات دیده میشوند – مدتها قبل از  اختلاف بر سر پیوستن عبدالرحمن افغانی به مسیحیت – سرنوشت نصر حميد ابو زید مصری است. این پروفسور دینی که خواهان تفسیر جدیدی از قرآن شده بود را در سال های 90 (مسیحی – مترجم) توسط علمای دینی از میان عالمان دینی کشور اخراج و همسرش را با رای علمای دانشگاه الاظهر به اجبار از وی جدا کردند. او امروز در تبعید هلند به سر میبرد. نظر او که معتقد به برخورد منقدانه به قرآن از نظر تاریخی است در کتاب مورد بحث همانند نظرات واعظ محافظه کار اسلامی طریق رمضان که در فرانسه و سویس نفوذ زیادی بر جوانان مسلمان دارد، جای خود را پیدا کرده است. رمضان نوه حسن البنا است که در سال 1928 اخوان المسلمین مصر را پایه گذاشت. این سازمان نظرات فوق محافظه کارانه ای را از جامعه اسلامی در تمام دنیا رواج می دهد.

نویسندگان کتاب پهنای امکان تکامل آینده را با تصورات متفاوت متفکرین مختلف اسلامی مانند ابو زید یا طارق رمضان نشان داده، همزمان آن راهی از این تفکر رایج در غرب که در اسلام یک تفکر واحد حاکم است ترسیم می کنند. بنابر استدلال عمان و امیرپور در کتابشان "شرکت وسیع در بحث محتاج مجامعی است که بتوان اختلاف نظر ها را در آنها طرح کرد". "آنهائی که خواهان یک بحث باز در باره اصلاحند، کسی را از بحث کنار نمی گذارند".

مجاز و ممنوع

فصل مربوط به تفسیر قرآن، رفرم در قوانین شریعت، دموکراسی دینی و حقوق بشر ممکن است نوعی یگانگی در زمینه های مورد بحث را به خواننده تلقین کند. حال آنکه علمای دینی مورد بحث در شرائط اجتماعی کاملا متفاوت کار و زندگی می کنند. برای مثال عالم اسلامی فرید اسحاق از آفریقای جنوبی دین "بشارت دهنده آزادی" را می خواهد که مفاهیم آن بر مفاهیم علمای دین مسیح در آمریکای لاتین تکیه دارد. بر عکس عالم محافظه کار مصری کار ال-کارداوی خواهان بحثی در باره امور مجاز و ممنوع در اسلام است. یک فصل جداگانه به اسلام در اروپا ختصاص یافته است. امید زیادی به مهاجرین مسلمان در جهان مسیحیت بسته شده است.

در مقدمه آمده که در داخل یا خارج جهان اسلام علما بین دو قطب در نوسانند: که "اسلام را مدرنیزه یا مدرن را اسلامی کنند. مدرنیزه کردن فورمولی است که طبق تعریف به سوی نمونه غربی مدرن نظر دارد. اسلامی کردن فورمول آنهائی است که از غرب رو می گردانند تا مدل های خود را ارائه دهند". تکامل مدرنیزم اروپائی را نمیتوان با نیاز های امروز جهان اسلام تطبیق داد. اینکه آیا یک "رفرماسیون"، یک مارتین لوتر یا رنسانس که اسلام را مانند مسیحیت آماده آینده نماید لازم است را نمیتوان در غرب مورد داوری قرار داد. این بر عهده خود مسلمانان است.

کتایون امیر پور و لودویگ عمان، اسلام در نقطه عطف. لیبرال ها و محافظه کاران اصلاح طلب یک دین جهانی.

KATAJUN AMITPUR / LUDWIG AMMAN (Hg.): Der Islam am Wendepunkt. Liberale und konservative Reformer einer Weltreligion. Herder Verlag, Freiburg 2006. 224 Seiten, 9,90 Euro.