ریچارد رورتی: خود را عضو افتخاری جنبش شما مي دانيم
حمايت روشنفکران جهان از جنبش دموکراتيک ايران
اکبرگنجي، ديروز به مدت سه ساعت با ريچارد رو رتي ، فليسوف سرشناس و آزادي خواه
امريکايي و استاد دانشگاه استنفورد ديدار و گفتگو کرد. در اين ديدار گرچه محور بحث
دين و دموکراسي، حقوق بشر و نقش روشنفکران در جدال آزادي و استبداد، عقل و خرد و
استقلال و انقياد بود ، مسائل روز، ازجمله حمله اسرائيل به لبنان و سرنوشت غمبار
ملتهايي ستمديده چون فلسطينيان و لبنانيها و سرانجام سياست خارجي آمريکا نيز مورد
بحث و تبادل نظر قرارگرفت.
گنجي تلاش خود در ملاقات با نويسندگان و انديشمنداني چون رورتي را بسان بخشي از
کوشش جنبش دموکراتيک ايران براي جلب حمايت جامعه مدني بين المللي وتقويت همبستگي
ملتها تبيين کرد، ميگفت: ميخواهيم ميان دموکراتهاي داخل و خارج ايران پيوندي
برقرار کنيم و تنها پشتوانه ما در اين کار حمايت روشنفکران آزاديخواه است. برخي از
برجسته ترين متفکران ترقي خواه روزگار ما، از جمله نوام چامسکي، يورگنهابرماس،
آنتوني گيدنز، ديويد هلد حمايت صريح و علني خود را از تلاش دموکراتيک مردم ايران
اعلان کردهاند. جمله اين انديشمندان تصريح داشتند که جنبش دموکراتيک نيازمند
تشکيلات بهتر و رهبري مناسب تري است.
ريچارد رورتي به تاکيد و تصريح اعلان کرد او نيز، چون چامسکي و ديگران، نه تنها
از اين جنبش دموکراتيک جانبداري ميکند بلکه برخود ميبالد که خود را عضو افتخاري
اين جنبش بداند.
آنگاه مباحث مربوط به نظريه دموکراسي وليبراليسم مورد بحث قرار گرفت، رورتي
ميگفت يکي از مهمترين گژفهميهاي چند سده اخير اين باور نادرست است که عرفي گرايي
( سکولاريسم) همزاد و ملازم دين ستيزي است. سکولاريسم تنها به اين معني است که مذهب
به عرصه خصوصيط تعلق دارد و عرصه عمومي در انحصار اراده دموکراتيک مردم است. او
اضافه کرد اگر به تاريخ جوامع بنگريم ميبينيم که مذهب تنها زماني مانع و معاند
دموکراسي و پيشرفت بوده که در آن کشيشان و ملايان در عرصه عمومي سياست دخالت کردند.
به گفته رورتي چندي پيش همراه يکي از همکارانش کتابي نوشت که در آن نشان ميداد
سکولاريسم از قضا نه معاند و مخالف مسيحيت که تجلي والاترين وجوه و جوهر معنوي اين
مذهب است، حتي پدر بزرگم، که از متالحان مسيحي بود نيز چندين دهه پيش کتابي در همين
زمينه نگاشت و نشان داد که معنويت والاي مسيحيت با دخالت کشيشان در کار دولت وسياست
تنافردارد. در عصر تجدد، دموکراسي و حقوق بشر، نه احکام مذهبي را بايد شالودهي
اخلاقي جامعه مدرن دانست.
دراين بخش از گفتگو اکبر گنجي از گرايش عمومي به مذهب و به بنياد گرايي در سراسر
جهان پرسيد و گفت به گمان من ريشه تنشهاي روز افزون جهان ما، رواج و تقويت
روزافزون بنياد گرايي است. رورتي در پاسخ معتقد بود که به گمانش چنين گرايش جهاني
در کار نيست. اگر در اروپاي شرقي نقش و گرايش به مذهب تقويت شده صرفا از آن روست که
کليسا سالها معاند اصلي توتاليتريسم کمونيستي بود. به گفته رورتي ريشههاي رواج
بنيادگرايي مسيحي در آمريکا را بايد در تاريخ چند دههي اخير آمريکا جستجو کرد .
ايالتهاي جنوبي و غربي امريکا جنبش سپاهپوستان براي برابري را برنمي تابيدند. گمان
داشتند که انديشههاي ليبرال دموکراتيک و سکولار اين جنبش را بر ايالات جنوب و غرب
تحميل کردند و در تقابل و اعتراض به اين تحميل، به مذهب رو آوردند. در يک کلام، نزد
اينها مذهب پادزهر ليبراليسم بود، و در دلزدگي سياسي شان ريشه داشت نه در گرايش
تازه يابشان به مذهب.
رورتي ميگفت حزب جمهوري خواه آمريکا هم بي آنکه خود ايماني جدي به مذهب مسيحيت
داشته باشد از اين گرايش بنيادگرايي، بسان وسيلهاي براي اهداف خود بهره ميگيرد.
البته شايد بايد خود بوش را از اين قاعده مستثني کرد، گويا او به راستي گمان دارد
که خدا او را از چنگال الکل وارهاند.
در اينجا گنجي از تفاوتهاي ميان حزب دموکرات و حزب جمهوري خواه، به ويژه در
عرصه سياست امريکا در خاورميانه پرسيد و گفت آيا به گمان شما تفاوتي در سياست نسبت
به ايران ميان اين دو حزب وجود دارد؟ رورتي در جواب تاکيد داشت که تخصصي در زمينه
ايران ندارد، ولي تاکيد داشت که تفاوتهاي مهمي ميان اين دو حزب وجود دارد. البته
اين تفاوت ربط چنداني به مذهب ندارد. در واشنگتن همواره دو گروه وجود داشته و مورد
ايران هم ازاين قاعده مستثني نيست. برخي طرفدار سياست نظامي گري هستند، معتقدند به
مدد زور هرمسالهاي را حل ميتوان کرد، گروه دوم اين نظرات را ساده انگارانه
ميدانند.
در ادامه بحث در زمينه سياست در خاورميانه، رورتي معتقد بود که در اسرائيل
بنيادگرايان يهودي نقشي به ويژه زيانبار بازي کردهاند. به لحاظ قدرت اين گروه در
مجلس اسرائيل در چند سال اخير عملا هيچ دولتي بدون ائتلاف با بنيادگرايان دوام پذير
نبوده است و حضور اين بنيادگرايان يافتن راه حل براي معضلات منطقه را دشوار کرده
است در بحران لبنان هم پيچيدگي مسائل خاورميانه را آشکارا مشاهده ميتوان کرد.
رورتي گفت از طرفي، وقتي خودم را چاي دولت اسرائيل ميگذارم ميبينم که اگر کشورم
مورد حمله قرارگيرد من هم چارهاي جز واکنش و حمله متقابل ندارم، از طرفي ديگر دلم
سخت براي مردم لبنان ميسوزد.
گنجي در اينجا نکته متذکر شد: به گمانم بدون شک بنيادگرايان مذهبي نقشي اساسي در
تنش آفريني دارند. خصم دموکراسي و آزادياند. اسرائيل حزب الله را مجازات نميکند،
مردم بي گناه لبنان و کشور آنها را نابود ميکند. اقدام اسرائيل چيزي جز جنايت جنگي
نيست که بايد از سوي همه روشنفکران مترقي جهان محکوم شود. در شرايط فعلي راهي جز
آتش بس فوري وجود ندارد.
رورتي هم معتقد بود بنيادگرايان مسيحي با حساب و حيله دست به فتنه ميزنند ولي
نوع واکنشهايي که در چند روز اخير از طرف اسرائيل به مرحله عمل درآمده، آينده کل
منطقه را مخاطره آميز کرده و قاعدتا بايد براي اسرائيل روشن ميبودکه از بين بردن
سازماني چون حزب الله شدني نيست، حتي ميتوان گفت که در نتيجه سياستهاي اسرائيل
موقعيت رژيم ايران در منطقه تقويت شده است.
رورتي و گنجي هردو به اين نتيجه رسيدند که آينده خاورميانه تا حدي به آينده
ايران بستگي دارد و تاکيد داشتند که بدون تحولي در ايران نميتوان تحولي در منطقه
انتظار داشت. دموکراسي در ايران ميتواند آغاز موج دموکراسي در منطقه باشد.
وقتي صحبت تغيير در خاورميانه و رواج دموکراسي پيش آمد، بحث شرايط لازم براي
گذار به دموکراسي، رابطه بازار آزاد و دموکراسي به ميان کشيده شد. رورتي معتقد بود
بعد از سقوط شوروي امروزه، کم و بيش اتفاق نظر هست که دموکراسي و بازار آزاد همزاد
يکديگراند. مساله اصلي اين است که چگونه ميتوان در عين رعايت اصل آزادي بازار
جلوي اجحافات اغنيا را گرفت. او ميگفت مساله امروزي بيشتر اين است که چگونه
ميتوان بازار را آزاد گذاشت و در عين حال جلوي زياده طلبي و ميل به چپاول رايج در
ميان اغنيا راگرفت.
گنجي در تاييد دشواري حل معضل رابطه دموکراسي و بازار آزاد به دو نکته اشاره
کرد. اولا در ايران جامعه روشنفکري هنوز بازار آزاد را بسان يک مفهوم به ديده تنقيد
و تحقير ميبيند بعلاوه دقيقا به خاطر همين گرايش آزمندانه سرمايه داران است که
گنجي ميگفت از مفهوم سوسيال دموکراتيک جانبداري ميکند. او اضافه کرد براي من
مفهوم عدالت و انصاف از اهميتي ويژه برخوردار است، بحث در اينجا به اين مساله کشيده
شد که چگونه ميتوان، عملا اين عدالت وانصاف را بوجود آورد به ديگر سخن، چگونه
ميتوان در عمل رابطه آزادي و انصاف را حل کرد. گنجي معتقد بود در اين زمينه او
بخصوص نظرات کساني چون رالز را ميپسندد و ميپرسيد که آيا راه حل نظري يا فلسفي
براي حل معضل در کار است .
رورتي به تفصيل و تاکيد يادآور شد که به گمان اش کليد يافتن اين راه حل را بايد
نه درمفاهيم نظري و مجرد که در تاريخ سراغ کرد. او افزود از دل فلسفه نميتوان در
اين زمينه به رهنمودهايي عملي دست يافت.
گنجي دوباره به اين مساله تاکيد کرد که نابرابريهاي موجود در جهان ميان اغنيا و
فقرا، ميان کشورهاي شمال وجنوب را نميتوان تحمل کرد. اين شکاف حتي از لحاظ سياسي
هم خطرناک است. اگر فقرا احساس کنند که راه نجاتي درکارنيست هرگز به اغنيا نخواهند
رسيد چه بسا که ياس و نوميدي بر ذهن شان مستولي شود، همين ياس و نوميدي ريشه
اجتماعي بنيادگرايي و تروريسيماند. در اينجا مساله چند و چون پيشرفت در جوامع
گوناگون پيش آمد. گنجي ميپرسيد که آيا راه حلي براي تسريع ترقي در کشورهاي جهان
هست يا نه.
رورتي گفت به گمانش امروزه ديگر همه ميدانند که چگونه ميتوانند پيشرفت ايجاد
کنند ولي متاسفانه راه حل عملي يا نسخه واحدي براي همه کشورها موجود نيست. هر يک از
کشورها، بسته به شرايط تاريخي و اقليمي و نيز بسته به نسبت تاريخي شان راه حلهايي
متفاوت پيش رو دارند و نتايجي گوناگون به دست ميآورند.
گنجي از مفهوم بخت، اينچنان که مراد رورتي است پرسيد، رورتي در جواب گفت که هرچه
بيشتر به تاريخ ميانديشد بيشتر در مييابد که "بخت"، در مفهوم اينکه فلان ملت کدام
شخص را در فلان لحظه به رياست جمهور انتخاب ميکند يا چه کسي توانست کس ديگري را به
قتل برسانند، در تاريخ موثر است. او ميگفت اگر يکي دو هزار نفر در سال ٢٠٠٠
درايالت فلوريدا به گونهاي متفاوت راي ميدادند تاريخ شش سال اخير امريکا، و چه
بسا که تاريخ جهان متفاوت ميبود.
گنجي با تعجب پرسيد که آيا بدين سان مفهومي متافيزيکي را عامل تعيين کننده تاريخ
ميدانيد؟ رورتي در جواب تاکيد داشت که اتفاقا بخت در اين مفهوم يکسره با متافيزيک
تنافر دارد و به واقعيات، در ملموس ترين شکل آن تاويل پذير است.
در اين بخش گفتگويي درباره سرنوشت تاريخ درگرفت. آيا تاريخ سرنوشتي تراژيک دارد؟
آيا ميتوان نسبت به آينده خوشبين بود؟ گنجي گفت بعد از مطالعه آثار شما گمان داشتم
شما هم چون پوپر به آينده بشر خوش بين هستيد. پوپر ميگويد زنان هم عصر مادر بزرگ
اش غم و فشار و محدوديتهاي بيشتري از زنان عصر امروز تحمل ميکردند. رورتي گفت خوش
بيني تاريخي او سخت محدود است. او اضافه کرد بالقوه به پيشرفت در تاريخ باوردارد.
مشکلي ندارد که انسانها اگر همت کنند آيندهاي بهتر از گذشته خواهند ساخت. او
ميگفت آينده افقي باز است و آن را خود ما برخواهيم ساخت، اما، متاسفانه آلزامي
نيست که ما ازاين امکان پيشرفت بهره بجوئيم. به گفته رورتي اين روزها، به آينده خوش
بين نيستم.
گنجي در ادامه به اين نکته اشاره کرد که پس به گمان شما آمريکاي موصوف در کتاب
دوتوکويل ديگر محلي از اعراب ندارد؟ رورتي در جواب به تاريخ معاصر امريکا اشاره کرد
و گفت امريکا دوتوکويل در کودکي و جواني من کماکان دست يافتني بود از زمان روزولت
در سال ١٩٧٢ تا سال ١٩٧٧ همان خوش بيني مورد اشاره دوتوکويل، همان روحيهاي که
انسان از پس هرکاري بر ميآيد، در آمريکا به چشم ميخورد. اما آمريکاي امروز دچار
خودخواهي فردي است و اميد اش را به آينده از دست داده است. رورتي به عنوان مثال به
گفتگويي باهابرماس اشاره کرد وگفت درماههاي قبل از جنگ با عراقهابرماس معتقد بود
که اگر چه در واشنگتن عدهاي خواستار چنگاند ، اما عدهاي بيشتر خردمند و صلح خواه
هم در شهر و دولتاند و تجربه و خرد اين گروه دوم بر جنگ طلبي گروه اول مستولي
خواهد شد و متاسفانه ديديم که پيش بينيهابرماس غلط از آب درآمد.
سپس بحث به وضعيت سياست در آمريکاي امروز کشيد. رورتي تاکيد کرد که تفاوتهاي
مهمي ميان کاخ سفيد کلينتون و کاخ سفيد امروز به چشم ميخورد. کلينتونيها همه اهل
مطالعه بودند کتاب ميخواندند و حتي اگر از انجام کار درست عاجز بودند ولي دست کم
تفاوت بين صحيح و سقيم را ميدانستند.
صحبت نزديک به سه ساعت به درازا کشيده بود. رورتي با موي سفيد و چشمان غمزدهاش
خسته به نظر ميرسيد. گنجي پرسيد ميخواستم نظر شما را درباره زندان بدانم و رورتي
با تاملي طولاني و طبق روال با طمانينه پاسخ داد زندان پديدهاي متعلق به عصر ماقبل
تمدن است. زندان به عصر پيش از کتاب ، پيش از عدالت وانصاف، پيش از رحم و شفقت و در
يک کلام پيش از حقوق بشر تعلق دارد.
رورتي اضافه کرد ترجمه برخي از آثار گنجي را خوانده است و با همه اين نوشتهها
اتفاق نظر دارد اما در عين حال تاکيد داشت که گنجي بايد زندگي خود را بنويسد. شرح
زندان و آنچه را در انفرادي بر او رفته است. به گفته رورتي شرح زندگي گنجي و
دشواريهاي زندان ميتواند نقش اساسي در پيدا کردن آگاهي و وجدان غربيها بازي کند
وجلسه را با اين اميد به پايان برد که چنين کتابي هرچه زودتر از گنجي به بازار
بيايد.
در پايان رورتي با اعلام حمايت مجدد خود از جنبش دموکراسي خواهي در ايران، عضويت
در اين جنبش را افتخاري بزرگ براي خود شمرد و به گنجي گفت پيشنهاد چامسکي درباره
اينکه متني دربرگيرنده مباني تحول دموکراتيک ايران براي اعلام حمايت روشنفکران جهان
تهيه کند را پيشنهاد خوبي دانست و اعلام کرد با کمال ميل اين متن را امضا خواهد
کرد.
گنجي در ام آي تي
دانشگاه ام آي تي آمريکا نيز عصر چهارشنبه ميزبان اکبر گنجي روزنامه نگار ايراني
بود. گنجي در حالي پشت تريبون قرار گرفت که صدها شرکت کننده ايراني و غير ايراني
حاضر در دانشگاه ام آي تي با دست زدن هاي ممتد و استقبال پرشور خود از گنجي اعلام
کردند که صداي او را شنيده اند و حال مي خواهند بدانند وي امروز در چه نقشي به
پيشبرد جنبش آزادي خواهي کمک خواهد کرد.
بيشتر وقت پرسش و پاسخ جلسه به پرسش هاي غير ايراني ها اختصاص يافت. دکتر جان
ترمن رئيس دپارتمان بين الملل دانشگاه ام آي تي قبل از آنکه سوالش را مطرح کند
اشاره اي به گاندي، ماندلا و ... کرد و گفت: "گاندي آمد تا هند را از استعمار
انگلستان نجات دهد، ماندلا آمد تا به ستيز با آپارتايد حاکم بر کشوراش، سياه وسفيد
را درکنار هم بنشاند و شما امروز آمده ايد و انتظار مي رود صريح و شفاف بگويييد با
کدام سياهي سر ستيز داريد؟ "
جان ترمن پرسيد: "شعار روشن شما که ما امشب بتوانيم آن را روي شيشه ماشين مان
بچسانيم چيست؟" اين پرسش که با احساس غرور ايرانيان حاضر در جلسه همراه بود لبخند
را بر لبان گنجي نشاند. او فرصت را غنميمت شمرد و خيلي کوتاه گفت: "ما حکومت
دموکراتيک ملتزم به آزادي، دموکراسي و حقوق بشر مي خواهيم."
وي افزود: نظام موجود حاضر نيست به خواسته ما تمکين کند پس ما تا عقب راندن آن
دست از مبارزه نمي کشيم. ما هم مي خواهيم با آپارتايد حاکم بر کشورمان مبارزه کنيم،
ماندلا با آپارتايد نژادي مبارزه کرد ما با آپارتايد جنسي، قومي، مذهبي، سياسي و
اجتماعي روبروييم پس مبارزه ما سخت تر و پرهزينه تر است.
پرسش ديگر شهروندي غير ايراني راه حصول حقوق بشر بود که دکتر بنوعزيزي استاد
علوم سياسي دانشگاه بوستون آن را درپنج کلمه اينگونه ترجمه کرد: "حقوق بشر چگونه به
دست مي آيد؟" و گنجي در يک کلمه اينگونه به او پاسخ داد: "مبارزه". گنجي بارديگر بر
اين نکته تاکيد کرد که حقوق بشر جز با مبارزه به دست نمي آيد و براي ما چاره اي جز
اين نمانده است.
پرسش ديگر در مورد طولاني شدن خواست جمهوري خواهي مردم ايران بود که گنجي پاسخ
اين پرسش را به ديکتاتورهاي تاريخ سياسي ايران ارجاع داد و در پاسخ به اين بخش پرسش
که درباره نقش مردم براي گذر به دموکراسي بود اظهار داشت: "ما امروز به اطمينان
رسيده ايم که گذر دموکراسي در چارچوب قانون اساسي موجود ناممکن است. لذا اگر مردم
خواهان دموکراسي هستند بايد بدون التزام به اين قانون براي خواسته به حق شان به شکل
مسالمت آميز مبارزه کنند. مبارزه مسالمت آميز مبارزه قانوني نيست، اين مبارزه بايد
از نوع نافرماني مدني باشد." اين روزنامه نگار نافرماني مدني را نقض قوانين خلاف
حق، عقل و وجدان دانست و گفت: "ما راهي جز اين نداريم."
ديگري پرسيد چرا يکي گنجي مي شود و زندان و مبارزه را انتخاب مي کند و ديگري مثل
ما کشور را ترک و به زندگي خارج از مرزهاي ايران روي مي آورد؟ گنجي تفاوت انتخاب
مسير را ناشي از تفاوت در اهداف انسانها و ارزش دستيابي به آن هدف ها دانست و گفت:
"هرکس براي مطاع مورد نظر هزينه اي مي پردازد آنچه مهم است اينکه ما باور کنيم که
در حوزه سياست نيز همانند حوزه اقتصاد بايد براي بدست آوردن کالاي مورد نظرمان
هزينه بپردازيم. اگر آزادي، دموکراسي و حقوق بشر مهم است با يد هزينه آن را بدهيم
اگر حاضر نيستيم هزينه بدهيم يعني اينها براي ما مهم نيست."
او به تاريخ آمريکا اشاره کرد و يادآوري کرد: "سياهان با مبارزه و کوشش توانستند
حق برابر با سفيد ها به دست آورند و زنان با تلاش خود از حق برابر برخوردار شدند،
اما اين حقوق يک شبه و با درايت حاکمان با آنها اعطا نشد. ما هم بي مبارزه به اين
حقوق دست نمي يابيم چراکه مستبدان، به ديکتاتور بودن و ديکتاتور ماندن علاقه دارند
و آن را با چيز ديگر عوض نمي کنند."
سنخيت دين و حقوق بشر پرسش ديگري بود که گنجي در پاسخ تاکيد کرد: "اين روش که
کساني بخواهند از کتب مقدس، حقوق بشر استخراج کنند، رويکردي اشتباه است. اديان
تناسب تنگاتنگي با ساختار سياسي و اجتماعي دوران خود دارند در دوران قديم هيچ
فيلسوفي در عالم از برابري حقوق زن و مرد صحبت نمي کند اين يک مساله جديد است. ولي
آنچه روشن است اينکه افراد مي توانند در عين دين داري ملتزم به حقوق بشر
باشند."
پرسش پاياني اين نشست به نقش مردم در طول تاريخ در مستبد ماندن حاکمان در ايران
اختصاص داشت و گنجي در پاسخ به آن به طرح مشکلات فرهنگي و اجتماعي ايرانيان در اين
خصوص پرداخت و گفت: "در گذشته حقوق بشر را يک فرصت به شمار مي آوردند و فرصت را
مهيا مي کردند تا مردم به حقوق بشر دست يابند ولي امروزه حقوق بشر طلب مردم از
حکومت ها به شمار مي آيد و آنها نمي توانند به بهانه اينکه مردم طلب شان را مطالبه
نمي کنند از پرداخت دين خود صرف نظر کنند."
او بر اين نکته تاکيد کرد که ما براي گذر به دموکراسي با مشکلات فرهنگي روبه رو
هستيم وجمله اش را با بيان اين نکته که "حکومت استبدادي حق ما نيست" به سخنان اش
پايان داد. حاضران پس از اتمام سخنراني، او را در حلقه خود محاصره کردند تا بيشتر
از او بشنوند .
گروه مطالعات ايراني دانشگاه ام آي تي که به همراه دپارتمان بين الملل اين
دانشگاه گنجي را در اين نشست ميزباني کردند در اين مراسم همچنين به پاس استقامت او
براي نيل به دموکراسي و حقوق بشر لوحي را به او اهدا کردند.
گفتني است گنجي در ابتدا جلسه به مدت 35 دقيقه به قرائت متن سخنان فلسفي و
تئوريک خود پيرامون حقوق بشر پرداخت.
گنجي ماسوچوست را به مقصد کاليفرنيا ترک گفت ولي او دو هفته ديگر براي مصاحبه با
پورفسور نوام چامسکي به کمبريج برمي گردد، اين خبري خوشايند براي ايرانياني است که
بارديگر مي توانند پاي صحبت هاي اين روزنامه نگار متفکر بنشينند. احتمالا اين بار
او در دانشگاه هاروارد سخن خواهد گفت. |