در غارت میراث فرهنگی ایران:

قاچاق اشیاء عتیقه: پرسود تر از نفت

در سال های اخير در رسانه های داخلی و بين المللی درباره قاچاقچيان و فعاليت گسترده باند های قاچاق در ايران، خبرهای زيادی منتشر می‌شود. اخباری که نشان از بی‌پروايی قاچاقچيان در مواجهه با پليس، مقامات محلی ومسئولان ميراث فرهنگی کشور دارد. آخرين گزارش ها حاکی است که فعاليت‌های قاچاق عتيقه و اشيای باستانی شدت گرفته است.

فرمانده انتظامی استان تهران ديروز خبر مربوط به دستگير شدن دو گروه از قاچاقچيان آثار تاريخی را اعلام کرد. ازيکی از گروه‌ها يک کتابچه هشت برگی طلا منقش به لوتوس به ابعاد ۱۱ در ۱۷.۴ متعلق به قرن هزاره اول پيش از ميلاد، به دست آمده است. در اين صفحات شش خط نوشته ميخی نيز وجود دارد.
خبرهايی از جنوب شرق ومرکز کشور می‌رسد، مبنی براینکه بسياری از اين باندها مسلح هستند و با شناسايی منطقه مورد نظر گاه آنرا با قوای مسلح محاصره کرده و به حفاری بی‌حساب وکتاب در محوطه‌هايی دست می‌زنند که تا چند هزار سال قدمت دارند. فروش تنها قطعه‌ای از اين آثار همه هزينه‌های تسليحاتی و انسانی آنان را جبران می‌کند.
خبرگزاری ميراث فرهنگی ماه گذشته اعلام کرد، باشناسايی محوطه پنج هزار ساله دلگان، حفاران غيرمجاز ومسلح محوطه را به تصرف درآورده و به کارمشغول شدند. منطقه دلگان بخشی از تمدن جلگه جازموريان است که به دلیل آثار تاریخی منحصر به فرد موقعیتی ویژه دارد. بخش قابل توجهی ازتمدن جنوب شرق کشوردرجلگه رودهای بم پور و هليل رود، به وجود آمده است.

قاچاقچيان مسلح از سيستان وبلوچستان و کرمان به اين منطقه رفتند و با شروع فعاليت در گورستان دلگان بخش‌های قابل توجهی از محوطه را تخريب کردند. محمد حيدری، باستان شناس و معاون حفاظت فنی سازمان ميراث فرهنگی و گردشگری استان سيستان و بلوچستان گفت: "در بازديدی که از محل داشتيم مجبور شديم با لباس محلی و به عنوان مسئولان اداره آب وارد منطقه شويم تا از طرف حفاران غير مجاز خطری ما را تهديد نکند. هنگامی که از عملکرد حفاران غير مجاز فيلم ضبط می‌کرديم، آنها بدون واهمه به کار خود ادامه می‌دادند. از آنجايی که همه اين حفاران غير مجاز مسلح هستند، در صورتی که مسئولان حراست سازمان ميراث فرهنگی در منطقه شناسايی شوند منجر به درگيری و در نهايت وقايع ناگوار ديگر خواهد شد."

همچنين اعلام شد که در شمال کشورو در منطقه تالش، پيش از آنکه تيم کاوش به منطقه تاريخی" ويل" برسند، اين قاچاقچيان بودند که به محل رسيدند. باران و ناشناختن محل، باعث شد کاوشگران سازمان هرگز به محوطه ويل نرسند و به تول تالش برگردند. محمد رضا خلعتبری، سرپرست هيات کاوش در محوطه باستانی تالش گفت:
" محوطه باستانی ويل گورستانی دورتر از محل کاوش تول بود و برای رسيدن به آن بايد مسير کوهستانی را می‌پيموديم. اما باران های شديد و زمين لغزنده ای که پس از اين باران ها ايجاد شده بود، سد راه شد تا نتوانيم به ويل برسيم. از آنجا که مجوز کاوش مادر تالش تنها ۶۰ روزه است به سرعت به تول برگشتيم تا کاوش را در اين منطقه ادامه دهيم."اما حفاران غير مجازفرصت قانونی برای حفاريهای خود لازم ندارند. آنان محوطه تول را بدون مزاحمت گشتند و هرچه می خواستند با خود بردند.

فلات بزرگ ايران، مملو از آثار تاريخی هزاران ساله است. پراکندگی اين آثار به گونه ای است که تا کيلومترها فاصله از برخی ازمحوطه ها، اينک شهريا حتی روستايی وجود ندارد. دورافتاده بودن اين محوطه ها باعث شده که آثار تاريخی آنها به گونه ای منحصر به فردتا کنون سالم مانده باشد. اما مدت هاست که برخی از اين محوطه ها به گذرگاه قاچاقچيان مسلح مواد مخدر تبدیل شده، که در حوزه قاچاق اشياء تاريخی نيز فعاليت می کنند.

قاچاقچيان در مناطق شرقی و مرکزی ايران قدرتی افسانه ای دارند، آنان دراين مناطق که حکومت مرکزی تا کيلومترها تنها پاسگاهی با چند سرباز موظف دارد، حکمفرمايی می کنند. آنها منطقه را به خوبی می شناسند وتوانايی کسب همکاری افراد محلی را نيز دارند. در چنين شرايطی ماجرايی نظير آنچه در جيرفت اتفاق افتاد بسيار محتمل است. درجيرفت اغلب اهالی محل به همراه گروههای زبده قاچاق، خاک منطقه را نقطه به نقطه گشتندو چاله های موسوم به " پرايدی" را ـ براساس اينکه با فروش آثار به دست آمده از چاله، چند پرايد می شد خريد ـ نزیر و رو کردند. حال آنکه قيمت برخی از آثار به دست آمده در حراجی‌های جهانی بسيار بيشتراز همه آنها پراید ها است. گرچه گفته می‌شودهمه مسئولان محلی، از نيروی انتظامی وقضايی گرفته تا شوراهای روستايی برای مقابله با اين حفاران وارد عمل شده اند، اما کماکان فروش اين آثار ادامه دارد. هنوز هم هرروزاخباری از کشف آثار از قاچاقچيان جيرفت شنيده می شود.

يگان ويژه ميراث فرهنگی

پس از چندين سال بحث و تلاش و برنامه ريزی بالاخره يگان ويژه ميراث فرهنگی تشکيل شدو فرمانده آن اعلام کرد اين يگان در سال گذشته ‪ ۴۹‬محموله قاچاق آثار تاريخی را کشف و ضبط کرده است. با وجود اين بسياری از آگاهان نسبت به موفقيت اين گروه پنج هزارنفره نااميد هستند. آنان معتقدند محوطه های تاريخی ایران نيازمند مراقبت چند برابر اين تعداداست و اين گروه، يا بايد گسترش يابد يا با همکاری کامل نيروی انتظامی و استفاده ازتوان آن کار کند.
سردار سرتيپ عباسعلی روحی، مسئول اين يگان مدعی است آنان توانسته اند بخش قابل توجهی از میزان حفاری‌های غيرمجاز را کاهش داده و حتی دربعضی مناطق آن را به صفر برسانند. وی درارديبهشت ماه امسال به مناسبت هفته موزه وميراث فرهنگی مدعی شد،حفاری‌های غيرمجاز در کل کشور با تلاش اين يگان تاحدود زيادی مهار شده و قاچاق اشيا به خارج از کشور نيز به صفر رسيده است. اين ادعا زمانی اعلام شد که بطور همزمان ساير مديران سازمان ميراث فرهنگی ومسئولان نيروی انتظامی از کشف و ضبط آثار قاچاق سخن می گفتند و معاونت حقوقی و بين‌الملل سازمان نيز در پی متوقف کردن حراج آثاری بود که به تازگی از کشور خارج شده بودند.

از سوی ديگر سازمان ميراث فرهنگی دست ياری به سوی بخش خصوصی هم دراز کرد. اعلام شد بامجوز يگان حفاظت سازمان ميراث فرهنگی و گردشگری کشور، حفاظت از اماکن تاريخی و تپه های باستانی استان گيلان به بخش خصوصی واگذار شده است. اما با توجه به گستره وپراکندگی مناطق باستانی در اين استان بازهم مناطق زيادی در اختيار حفاران غيرمجاز قراردارد.

حفاران غير مجاز اغلب از اهالی روستاهای مناطق مختلف هستند، راههای ميانبر را بلدند و با اغلب مسئولان محلی روابط خويشاوندی وآشنايی دارند. در چنين فضايی، سازمان ميراث فرهنگی از نيروی انتظامی و قضايی تقاضا کرده تا هزينه حفاری غير مجاز را برای مرتکبان بالا ببرد. درحال حاضر برای رسيدگی به اتهامات مربوط به ميراث، شعب ويژه ای در دادسراها تشکيل شده است . قوه قضاييه برخی از قضات را برای اينکار آموزش داده واعلام کرده که احکام سنگين تری صادرخواهد کرد. البته اين احکام تنها می توانند در محدوده قانون بالاتر بروند ، ولی درقوانين جاری کشور، برای چنين اتهاماتی احکام، چندان سنگين نيست. با وجود اين يکبار حسين مرعشی رييس سابق سازمان ميراث وگردشگری از محکوميت به اعدام دوتن از قاچاقچيان مسلح ميراث فرهنگی خبر داد ،اما هرگز نامی از اين دو، حتی به اختصار، اعلام نشد.

دست بزرگان

در سازمان ميراث فرهنگی همه کارمندان و کارشناسان داستانهايی دارند. داستانهايی شنيدنی از اتفاقاتی که پيش وپس از انقلاب افتاده است .هميشه درميان اين نامها، اسامی بزرگانی تکرار می شود. تجارت پرسود و بی حساب ميراث فرهنگی هميشه برای قدرتمداران جذاب بوده است. اينکه اين داستانها چقدر به واقعيات نزديکند، هيچگاه مشخص نمی شود اما شايعات هميشه وجود دارد. همانطور که پيش از انقلاب همیشه نام اشرف پهلوی خواهر شاه ايران در اينگونه مناسبات شنيده مي شد، اينک نيز نام چند تن از سران جمهوری اسلامی درميان است. قاچاق آثار تاريخی ایران به خارج ، آن هم دراین حجم وسيع و بدون نگرانی از عقوبت، به عنوان دليلی برای وجود دست‌های بزرگان دراين بازی هميشه مطرح است. يوسف مجيد زاده، از شناخته شده ترين چهره های ميراث فرهنگی است که اينک در پاريس زندگی می کند. اين باستانشناس که در جيرفت حفاری کرده،رد آثار قاچاق را تا حراجی های کشورهای غربی گرفت. او همان کسی است که با شکايت از موزه لوور خواهان باز پس گرفتن يکی از آثار جيرفت شد که اين موزه دريک حراجی به قيمت ۱۵۰ هزاريورو( ۱۵۰ ميليون تومان ) خريده بود. او می گوید:" طی حفاری های غير مجاز جيرفت در دو سال اخير تاکنون۱۰۰ هزار شئی تاريخی از کشور خارج شده است. آثار جيرفت در بازارهای اروپا،‌ آمريکا و خارج از ايران بين ۴۰ - ۵۰ هزار يورو به بالا به فروش رسيده است و اگر ما ميانگين قيمت هر شئی تاريخی جيرفت را ۶۰ هزار يورو حساب کنيم و آن را در عدد ۱۰۰ هزار ضرب کنيم،‌ می شود ۶ ميليارد يورو و يا بهتر است بگوييم ۶ هزار ميليارد تومان که اين برابر درآمد چهار سال فروش نفت ايران است،‌ در حالی که يک سوم در آمد نفت هزينه توليد آن می شود[ اما حفاری وخارج کردن آثار تاريخی هزينه چندانی هم ندارد] و در اصل فروش اشياء تاريخی جيرفت در خارج از کشور شش برابر درآمد سال نفت ايران درآمد داشته، آيا به نظر شما اين مساله امنيت ملی و ثروت کشور را به خطر نمی اندازد؟"
گفته می شود يک ميليون و۲۰۰ هزار سايت ومحوطه تاريخی در ايران وجود دارد که در هريک از آنها می توان قطعه ارزشمند يافت. منابع اين تجارت پرسود به اين زودی ها پايان خشکی نمی گیرد.