نگاهي به سطح زير كشت و توليد محصولات كشاورزي؛

خشكسالي در جيب كشاورزي ايران

کشاورزی ایران هنوز سنتی باقی مانده چون بارزترین نشانه آن یعنی وابستگی بیش از حد به بارندگی را در خود حفظ کرده است/ سال کم محصولی حسابی به مرض واردات گرفتار می‌شویم و سال پر محصولی از فرط پرخوری یادمان می‌رود که این خشکسالی معلوم الحال هر لحظه مترصد ضربه زدن به ماست.

ايلنا: وقتی باران نبارد، خشکسالی داریم و کاهش تولید، زمانی هم که ببارد زود خوشحال می‌شویم و از خودکفایی صحبت می‌کنیم. کشاورزی ایران هنوز سنتی باقی مانده چون بارزترین نشانه آن یعنی وابستگی بیش از حد به بارندگی را در خود حفظ کرده است.
سال 87 باران نبارید و مقصر کاهش تولید محصولات کشاورزی خشکسالی شناخته شد. این معلوم الحال تحت تعقیب باعث شد رشد اقتصادی گروه کشاورزی در نیم فصل اول منفی 10.5 درصد شود.
قرن‌ها پیش از آن زمان که در بلوار کشاورز ساختمان بلند بالایی به نام وزارت کشاورزی شناخته شود هم همین طور بود. این خشکسالی معلوم الحال باعث می‌شد تا تولید کم شود.
البته آن موقع یک چیز وجود داشت کشاورز سنتی در ذاتش خودکفا بود، چه را که آموخته بود سال کم محصولی کم بخورد و سال پر محصول نیم نگاهی به آینده داشته باشد. اما حالا که مدرن شده‌ایم تراکتورهایمان را جلوی درب مزرعه به اصطلاح مکانیزه پارک می‌کنیم؛ گاوآهن‌هایمان را به دیوار ساختمان مدیریت به عنوان یادگار از گذشته آویزان می‌کنیم سال کم محصولی حسابی به مرض واردات گرفتار می‌شویم و سال پر محصولی از فرط پرخوری یادمان می‌رود که این خشکسالی معلوم الحال هر لحظه مترصد ضربه زدن به ماست.
سال 87 بر کشاورزی چه گذشت
آمارهاي موجود نشان مي‌دهد، مجموع سطح زیر کشت در ایران از حدود 11 میلیون و 632 هزار هکتار از سال 86 با 28 درصد کاهش به هشت میلیون و 408 هزار هکتار در سال 87 رسید. در عین حال میزان تولید 39 درصد کاهش یافت و از 43 میلیون تن محصولات زراعی به 26میلیون و 262 هزار تن نزول کرد.
محصولی که بیشترین تاثیر را بر نوسان تولید گذاشته، گندم است. آمار نشان می‌دهد در هر دو سال 62 درصد سطح زیر کشت به گندم اختصاص یافته اما در سال 86 بالغ بر 37 درصد تولیدات کشاورزی مربوط به گندم است در حالی در سال 87 سهم گندم در کل تولید کشاورزی به 30 درصد کاهش پیدا کرد.
در سال 86 میزان سطح زیر کشت و تولید گندم به ترتیب 7 میلیون 222هزار هکتار و 15 میلیون و 887 هزار تن بود که در سال 82 به ترتیب با 27 درصد و 50 درصد کاهش سطح و تولید به 5 میلیون و 250 هزار هکتار و 7 میلیون و 957 هزار تن کاهش یافت.
جو نیز محصول دیگری است که اثر معنادار در نوسان تولید کشاورزی دارد. آمارها نشان می‌دهد 14 درصد سطح زیر کشت کل کشور در سال 86 به جو اختصاص داشته که در سال 87 سهم این محصول غلاتی به 13 درصد کاهش می‌يابد. سهم این محصول در کل تولید نیز از 7 درصد به 6 درصد کاهش می‌يابد.
آمار نشان می‌دهد بالغ بر 76 درصد کل سطح کشت در کشور ما به کشت گندم اختصاص دارد.
همچنین بر اساس آمارهای بانک مرکزی، متوسط برداشت گندم از هرهکتار در سال 86 معادل 2.1 تن بوده که در سال 87 به 1.5 تن کاهش می‌يابد. در بخش جو نیز همین اتفاق صورت می‌گیرد و میزان برداشت از هر هکتا از1.9 تن به 1.45 تن کاهش می‌يابد.
رکورد کاهش در اختیار چغندرقند و حبوب
جز سیب زمینی تمام محصولات کشاورزی هم از لحاظ سطح زیر کشت و هم میزان تولید با کاهش بین نیم درصد تا 84 درصد مواجه بوده‌اند.
رکورد کاهش محصول در اختیار برگ چای است که تولید آن در سال 87 نسبت به سال 87 معادل 84 درصد کاهش یافته است.
پس از چای، چغندر قند قرار دارد که از نظرهم سطح زیر کشت و هم تولید 66 درصد کاهش یافته است. همچنین پسته، جو، حبوب و نیشکر با کاهشی به ترتیب 51 درصد، 50 درصد، 45 درصد و 42 درصد کاهش در رتبه‌های بعدی نزول قرار دارند.
محصولات دیگر نیز بین یک تا 25 درصد با کاهش مواجه شده‌اند.
پیاز متفاوت
محاسبات نشان می‌دهد متوسط برداشت محصول در کلیه اقلام کشاورزی در سال 87 نسبت به سال قبل با کاهش مواجه شده جز پیاز که سه کیلو افزایش یافته است. متوسط برداشت پیاز در هر هکتار در سال 86 معادل 34 تن بوده که در سال 87 به 37 تن افزایش یافته است.
در همین حال در میان محصولاتی که به شکل چشمگیر دچار نوسان شده‌اند نیشکر به چشم می‌خورد که از متوسط برداشت 87 تن در هر هکتار به 50 تن در هکتار کاهش یافته است.
سیاست‌های دولت نمایان است
اگر چه شواهد نشان می‌دهد در سال 87 خشکسالی عامل عمده کاهش حجم زیركشت و تولیدات کشاورزی است اما در همین شرایط نیز رد پای سیاست‌های دولت دیده می‌شود که چگونه باعث تشدید شرایط رکود شده است. برای مثال سه محصول برنج چغندرقند نیشکر و چای ازجمله محصولاتی است که سیاست‌های دولت طی سال‌های گذشته روی آنها اثرگذار بوده است.
برای مثال شرایط تولید شلتوک برنج ارتباط زیادی با خشکسالی ندارد اما سیاست‌های تعرفه‌ای و واردات برنج عملا باعث شده تا تقاضای برنج داخلی کااهش یابد و در نتیجه میزان سطح زیر کشت و هم تولید به ترتیب 14 و 18 درصد کاهش یافته است.
در خصوص چای نیز این مسئله مشاهده می‌شود بلاتکلیفی چایکاران عملا باعث شده تا آنها تولید خود را 84 درصد کاهش دهند. درخصوص چغندرقند و نیشکر نیز چنین فرایندی دیده می‌شود.
به جای امید بستن به آسمان
شاید تنها چیزی که در ایران کمتر مورد محاسبه قرار می‌گیرد بحث بهره‌وری مدیریت است. این نقیصه در حوزه کشاورزی وخیم‌تر جلوه کرده است. اگر چه در نهایت نزولات آسمانی زمینه‌ساز رونق کشاورزی می‌شوند اما ابزارهای مدرن دیکری نیز هستند که اثرات خشکسالی یا کم بارشی را به حداقل برساند. به عبارت دیگر به جای اینکه در تحت تعقیب خشکسالی باشیم تا مبادا به مزارعه ما دستبرد بزند کمی سیاست گذاری و برنامه ریزی بکنیم تا اثرات پدیده‌های طبیعی به حداقل برسد.
گزارش از محمود فراهاني