آثار تحریم ها علیه اقتصاد ايران

م.س.ع (داور)

در روز هائي بسر ميبريم كه همگان انگشت بدهان و متحير وقايع كشور هاي عربي هستند و تنش با كشورهاي حوزه چرخابه فارس (خليج فارس)به بالاترين قسمت رسيده است و بحران ليبي وسوریه ضامن نارنجك را در كشورهاي ديگر ميكشد و الگوي كاملي را به نمايش ميگذارد كه سناريوي مصر يا ليبي نامگذاري ميشود اما براي كشور ما مسائل مهمتري در جريان است كه به حاشيه رانده شده است که بسيار اثر گذار در عين حال گنگ ميباشد كه مسئله تحريم ها از مهمترين آن ميباشد.

تحریم های اعمال شده در دوره های قبل آثاری منفی بر اقتصاد ما تحمیل نمود. این نتایج منفی و آسیب ها در دور جدید با توجه به میزان اراده و عزم تحريم كنندگان در اعمال تحریم تشدید شده است.، به شرح ذیل ميباشند:

کاهش حجم سرمایه گذاری خارجی نسبت به قبل در ایران به خاطر کاهش پوشش موسسات بیمه بین المللی. شرکت های خارجی در ایران تحت فشارند که در ایران سرمایه گذاری انجام ندهند یا از ایران خارج شوند.
شرکت های غربی و همچنین سایر شرکت های فعال در داخل کشور از شرایط تحریم اقتصادی سوء استفاده کرده و هزینه های بالاتری را به لحاظ زمانی و مالی بر ایران تحمیل نموده اند.
در ادامه این روند برخی همکاری های ایران با موسسات مالی بین المللی به دلیل اعمال تحریم بر بانک ها و افزایش حساسیت با مشکلات بسیاری مواجه شده است؛ این امر در واردات انواع کالاهای وارداتی، اعم از سرمایه ای، واسطه ای و مصرفی اخلال ایجاد كرده است.
جایگزین شدن تولیدات انبوه و کم کیفیت شرق آسیا با تولیدات اروپا علاوه بر اینکه به مشکل تکنولوژی و نارضایتی داخلی دامن می زند، به دنبال خود بیکاری، تعطیلی کارگاه های کوچک و در نتیجه کاهش اشتغال را ببار آورده. این روند اگرچه در گذشته وجود داشته ولی امکان تشدید آن در آینده و با افزایش تحریم وجود دارد.
اعمال فشار بر موسسات مالی باعث روی آوری این موسسات بر گشایش اعتبار به سوی واسطه ها و همچنین روش پرداخت به صورت نقدی است. این امر هزینه اقتصادی و هزینه زمان را به شدت افزایش می دهد و به طور غیر مستقیم در افزایش قیمت تمام شده، کاهش توانایی رقابت و در نتیجه افزایش تورم داخلی تاثیر می گذارد.
تحریم ها در گذشته در کاهش اعتبارات و مواد اولیه مورد نیاز در صنایعی چون نفت و گاز تولید دارو، خودرو و افزایش قیمت برخی تولیدات داخلی نقش داشته است. این روند با تحریم های جدید تشدید شده است.
جدی شدن فشارهای مالي باعث خواهد شد تا بحث خروج ذخایر ارزی ایران از اروپا مطرح شود. انتقال داراییها به بانک های آسیایی، با بانک های اروپایی چندان تفاوتی ندارد. سایر بانک های آسیایی مشکل امنیتی را پیش می کشند. این امر با اعمال تحریم های جدیدتر وضعیت جدی تری به خود می تواند بگیرد كه آخرين نمونه آن مشكل پيش آمده با هند ميباشد.
تشدید کاهش سرمایه گذاری خارجی در بخش صنعت، معدن، خودرو، فولاد، نفت و گاز ایران بر تولید، اشتغال، تورم داخلی و قدرت ملی ما تاثیر منفی گذاشته است.
تبلیغات روانی و تهدید به فرا تحریم یا اقدام نظامی باعث افزایش ابهام در موقعیت بین المللی جمهوری اسلامی و افزایش ریسک نسبت به گذشته خواهد شد. این امر بر مبادلات اقتصادی داخلی و خارجی تاثیری منفی گذاشته است و هزینه های اقتصادی را افزایش می دهد. یکی از اهداف عمده از تهدیدات علیه ایران افزایش هزینه های جمهوری اسلامی در عرصه مختلف است.
تشدید تحریم باعث کاهش اعتبار اقتصادی در عرصه خارجی، در زمینه انجام قراردادهای اقتصادی است؛ به عنوان مثال ایجاد اخلال در صادرات گاز به دلیل کاهش سرمایه گذاری از طریق افزایش هزینه های مالی و زمانی پروژه های اقتصادی و واردات کالا؛
کاهش تنوع در مبادلات اقتصادی در عرصه جهانی و در نتیجه کاهش ظرفیت اقتصادی در عرصه نظام بین الملل اقتصادی و همچنین ایجاد مشکل در تامین نیازهای داخلی؛
کندی و ایجاد مانع در مسیر تحقق اهداف چشم انداز توسعه اقتصادی به خصوص در عرصه صنعت.
ایجاد کندی و مانع در مسیر خصوصی سازی به دلیل افزایش قیمت مواد اولیه، کندی و وجود موانع در ورود قطعات و ماشین آلات صنعتی، دسترس به بازار فروش و اعتبارات بازرگانی؛
تاثیر غیر مستقیم بر کارایی نظام اقتصادی و کاهش مشروعیت سیاسی از طریق افزایش نارضایتی مردم به علت تورم و نقص در عرضه کالا و خدمات؛
کاهش زمینه های استفاده از موقعیت ترانزیتی و کاهش درآمد ملی با تحریم ها؛
ایجاد مانع در مسیر اشتغال زایی در عرصه اقتصاد کشور و جذب نیروهای تحصیل کرده و متخصص و فرار از این نیروها به خارج؛
تاخیر در اجرای پروژه های عمرانی؛
ایجاد مانع در مسیر مبادلات و بازاریابی برای توسعه صادرات هم از طریق تاخیر در تامین مواد اولیه، قطعات و اعتبارات و هم از طریق تعامل با اقتصاد جهانی؛
افزایش آسیب پذیری بخش خصوصی در حال شکل گیری به دلیل مشکل در تامین مالی و تامین قطعات و حتی بازار فروش تولیدات؛
پیشرفت کشورهای همسایه در استفاده از منابع زیرزمینی نسبت به ایران؛ به عنوان مثال، استفاده از منابع گازی پارس جنوبی و افزایش توان رقابت اقتصادی رقبای اقتصادی جمهوری اسلامی؛
پذیرش شرایط غیر عادلانه در مبادلات اقتصادی از سوی کشورهای شرق آسیا مثل چین، مالزی و حتی روس ها؛
جلوگیری از حضور ایران در گسترش خطوط لوله انرژی در منطقه و یا ایجاد اخلال در این امر و یا تضعیف مواضع ایران در چانه زنی های اقتصادی در قراردادهای بین المللی؛
کمبود یا کاهش در تامین قطعات و تجهیزات نفت که از کشورهایی چون انگلیس تامین می شود؛ مثل تجهیزات پالایش؛
افزایش هزینه های حمل و نقل به خاطر تاخیر حاصل از کنترل اروپاییان و حتی افزایش نرخ بیمه.
با توجه به توانی که آمریکا در بازارهای پولی و مالی اروپا و آمریکا در اختیار دارد، احتمال داده می شود که آمریکا کنترل های خود را در مورد ارتباطات بانکی ایران باز هم توسعه دهد. در صورتیکه آمریکا تصمیم بگیرد که به طور کلی روابط مالی ایران با جهان خارج را متوقف کرده و یا تحت رویه مورد علاقه خود در آورد، با امکاناتی که برای کنترل فرآیند گردش هر نوع نقل و انتقال دلار از طریق سیستم بانک فدرال آمریکا در اختیار دارد و تا حدی بر فرآیند مشابهی در مورد گردش یورو تاثیر گذار است، كه با ضریب موفقیت بالایی قادر به این کار است.
تحریم های کنونی شورای امنیت به تولیدات صنایع دفاعی ایران تعمیم داده شده است. این تحریم به این بهانه اعمال شده که ایران سلاح تروریست های کشورهای دیگر را تامین می کند. با درج چنین محتوایی در قطعنامه شورای امنیت محمل تحریم ایران به صنایع هسته ای محدود نمانده و اکنون به تروریسم نیز نسبت داده شده است. اهمیت معنایی این تحریم بسیار بیشتر از خسارت آن به صنایع دفاعی کشور است.
تحریم ها در آمریکا برای اولین بار شامل یک نهاد رسمی یک کشور خارجی یعنی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران تحت نام تروریست شده است. آمریکا هرگز چنین صفتی را به یک نهاد رسمی یک کشور خارجی اطلاق نکرده است. هرچند اهمیت معنوی و روانی این تحریم نیز بیشتر از اهمیت اقتصادی آن است اما با توجه به وسعت حضور نیروهای مسلح در پروژه های اقتصادی بزرگ کشور به خصوص در دوره دولت کنونی، تاثیر این تحریم نه تنها به لحاظ حیثیتی توهین آمیز است بلکه تاثیرات مهمی روی پروژه های بزرگ زیربنایی کشور از جمله پروژه های بزرگ نفت و گاز دارد.
تحریم هایی که گفته می شود در آينده اعمال ميشود عملاً پیش از صدور قطعنامه جدید کم و بیش بر وضعیت اقتصاد ایران تاثیر گذاشته است. ممکن است در قطعنامه جدید علیه ایران، تردد هواپیماها و کشتی های ایرانی محدود شود. بدون اینکه قطعنامه ی جدیدی در شورای امنیت تصویب شده باشد، عملاً پرواز شرکت های هوایی ایرانی به کشورهای دیگر و ورود کشتی های ایرانی به بنادر کشورهای دیگر با مشکلات جدیدی همراه شده است .
تحریم های کنونی تقریباً تمامی سامان ساخته شده در جنوب خلیج فارس و به خصوص دبی برای پشتیبانی اقتصاد ایران و خنثی کردن موانع کار اقتصادی مستقیم با ایران را دستخوش اختلال کرده است و می رود که اختلالات بیشتری بر این روابط حاکم شود. کشوری که اقتصادش مدیون نیازهای اقتصادی ایران است در فرآیند اخیر مقررات ویژه ای را برای چگونگی کار اقتصادی با ایران و کنترل ایرانیان به تصویب رسانده و موانع ریز و درشتی را برای کار ایرانیان تعریف نموده است كه تنش هاي سياسي اخير اين اثرات را چندين برابر ميكند.
تحریم های این دوره بیشتر از هر دوره دیگر با مشارکت سایر کشورها با آمریکا همراه است. حتی کشورهایی که معمولاً از میان چنین تحولاتی دارای منافعی بوده و به دنبال فرصت برای بدست آوردن بازار هستند، در مورد همکاری با ایران، به دلیل کنترل های شدیدی که روی کار اقتصادی با ایران ایجاد شده به شدت نگران و مردد شده اند. ضمن آنکه سماجت مقامات بانکی و پیگیری اسرائیل در حوزه مالی مزید بر علت شده است.

بار دیگر پس از ده سال با تحریم های کنونی شورای امنیت سازمان ملل و آمریکا، ایران از گروه چهارم دسته بندی هفتگانه کشورهای صنعتی در دو مرحله به گروه ششم تنزل کرده و انتظار می رود که با افزایش مشکلات در گروه نا امن ترین کشورهای جهان برای کار اقتصادی یعنی گروه هفت قرار گیرد. این تغییر ضمن آنکه مانع فعالیت شرکت های خارجی در ایران حتی به عنوان پیمانکار می شود، هزینه همکاری های اقتصادی با ایران را نیز به شدت افزایش داده است.
در حالی که سال ها بود که حساسیت های نسبت به کالاهای دارای کاربرد دوگانه بسیار پایین آمده بود و ایران به راحتی می توانست نیازهای حساس خود را نیز از بازار آزاد جهانی تهیه کند، بار دیگر حساسیت نسبت به کالاهای با مصارف دوگانه به حداکثر خود رسیده و تدریجاً شامل مواردی عادی و کم اهمیت نیز می شود.
به دنبال اولین تصمیمات جامعه بین المللی در مورد تحریم ایران، تقریباً همه کمپانی های مهم، حتی آنان که به صورت سنتی بازار ایران را بهترین بازار خود تلقی می کردند، از ادامه کار با ایران خودداری نموده و پروژه های ایران را تدریجاً ترک كرده اند و پروه های صنعتی بزرگ ایران بدین خاطر با مشکل جدی مواجه شده اند.
با ادامه تحریم های کنونی شورای امنیت و آمریکا و همراه با کاهش سرمایه گذاریهای بزرگ در صنایع نفتی، خروج اروپایی ها از پروژه های تولید خودرو در ایران نیز تدریجاً شروع شده و در نتیجه باعث کاهش دسترسی به قطعات خارجی خودروهای تولید داخل و در نتیجه کاهش تولید خودرو در ایران شده است. صنایع شیمیایی نیز خبر از مشکلات جدید تهیه مواد اولیه وارداتی خود می دهند. اگر چنین مسئله ای واقعیت پیدا کند باید منتظر بحران شدید صنایع خودروسازی شیمیایی و صنایع مشابهی باشیم که برای تولید به واردات دائمی از کشورهای خارجی نیاز دارند.
هرچند رفتار تحقیرآمیز نسبت به ایرانیان بی سابقه نیست اما سال ها بود که این رفتار تغییر کرده بود و احساس رضایت رو به تزایدی درباره کاهش مشکلات ایرانیان در خارج از کشور و ارتقای منزلت ایرانیان در دنیا به وجود آمده بود. تصویب ممنوعیت سفر مقامات ایرانی و زمزمه گسترش یافتن این تحریم ها مجدداً محملی برای برخورد تحقیرآمیز نسبت به ایرانیان شده است. حساسیت نسبت به اقامت و حضور و فعالیت ایرانیان در کشورهای دیگر و حساسیت برای دادن روادید و اجازه سفر به ایرانیان در این دوره ویژگی کاملاً متفاوتی پیدا کرده و به نظر می رسد که با تشدید این تحریم بسیار مشکل تر هم بشود.
محدودیت و ممنوعیت دسترسی دانشجویان و استادان ایرانی به علوم و دانش پیشرفته، محدودیت دست رسی متخصصان ایرانی به منابع علمی پیشرفته، محدودیت اساتید برای حضور در مجامع علمی بین المللی و فرصت های مطالعاتی و محدودیت دانشگاه های ایران برای ارتباطات بین دانشگاهی، از جمله پدیده های جدیدی است که در دو سال اخیر یا ایجاد شده و یا بسیار تشدید شده است. انتظار می رود که بخشی از این ممنوعیت ها و محدودیت ها با تصویب شورای امنیت جنبه رسمی نیز پیدا کند. بعضی اقدامات اولیه در ایجاد محدودیت های دسترسی به منابع علمی خاص همانند فيزيك-شيمي يا هوافضا وبيو تكنولوژي از طریق اینترنت برای ایرانیان جنبه دیگری از این محدودیت هاست که اعمال بعضی از این نوع محدودیت ها نیز شروع شده است.
هرچند روند صدور قطعنامه جدید علیه ایران کند است اما با تصمیمات آمریکا و مصوبات کنگره آمریکا در زمینه اعمال تحریم های جدید علیه ایران، عملاً بخش زیادی از تحریم ها در حال بررسی علیه ایران در شورای امنیت، راسا توسط آمریکا عملیاتی شده است. تمامی مخالفان برخورد نظامی با ایران، از تحریم های بیشتر دم می زنند و مدعی هستند که برای جلوگیری از تصمیم احتمالی برای حمله به ایران باید تحریم های موثرتری علیه ایران اعمال نمود و ایران را با فشار تحریم وادار به عقب نشینی کرد. در شورای امنیت اعضای دائم که در دهه گذشته اقدامات ماجراجویانه آمریکا خارج از فرآیند شورای امنیت را تجربه کرده اند بیش از همیشه مصمم هستند که از تکروی آمریکا جلوگیری کرده و لذا در تصمیمات جمعی به دنبال راه حل های میانه قابل قبول آمریکا می باشند. چیزی که می تواند به تحریم های دیرپاتر و خسارت بارتر و خطرناک تری علیه ایران منجر شود.
بسیاری از شرکت ها و مجریان پروژه ها نیاز بخرید لوازم و تجهیزات از کشورهای خارجی دارند. در مقابل فروشندگان نیز نیاز به مشتری دارند ولی مشکل این است که بخش قابل توجهی از این کالاها، مجاز به خروج از کشور مبدا نخواهند بود که دلیل آن اعمال تحریم ها است.

کیفیت کالاهایی که از طریق واسطه ها تامین می شوند سخت جای تردید دارند چون در پاره ای موارد اصولا امکان بازرسی آنها وجود ندارد و منبع بسیاری از آنها هم نامشخص است و معلوم نیست از مراکز تولید مجاز و با کیفیت تامین شده اند یا از انبارهای اسقاطی اروپا و آمریکا روانه کشور شده اند و از سوی دیگر هزینه های چند برابر قیمت اصلی چنین خریدهایی می توان خزانه کشور را بیش از گذشته خالی نماید.
از آنجا که سرمایه بسیار سیال است، حساسیت سرمایه نسبت به ریسک و سیالی بالای آن موجب می شود که تحریم های مالی اداری پیامدهای ثانویه سریع و گسترده ای باشند. تحریم مالی با افزایش ریسک سرمایه موجب فرار آن از کشور می شود. این امر به سرعت موجب پیدایش شوک هایی در اقتصاد شده و موج های ثانویه گسترده ای همچون افزایش نرخ بهره، افزایش تورم، توقف سرمایه گذاری ها، افت تولید، افزایش بیکاری و کاهش درآمد دولت را به همراه دارد.